Notice: Function _load_textdomain_just_in_time was called incorrectly. Translation loading for the humanum domain was triggered too early. This is usually an indicator for some code in the plugin or theme running too early. Translations should be loaded at the init action or later. Please see Debugging in WordPress for more information. (This message was added in version 6.7.0.) in /var/www/vhosts/old.pinkarmenia.org/httpdocs/wp-includes/functions.php on line 6170
Կենսաբանական սեռ – Pink Armenia
Skip to content Skip to footer

Կենսաբանական սեռ

Կենսաբանական սեռը առանձնացվում է անհատի վերարտադրողական համակարգի կառուցվածքով և ֆունկցիայով` արտաքին ու ներքին սեռական օրգաններով և դրանց կողմից արտադրվող միավորների տեսակներով: Ձվաբջիջը իգական սեռի միավորն է, իսկ սպերմատոզոիդը` արական սեռինը, որոնք նախատեսված են վերարտադրության համար: Արտաքին և ներքին սեռական օրգանների հիման վրա տարանջատում ենք անհատի կենսաբանական սեռը` արական, իգական, երրորդ կամ միջին:

Սեռն անհատի կենսաբանական ստատուսն է որպես արական, իգական կամ այլ (ինտերսեքս) և որոշվում է այնպիսի չափորոշիչներով, ինչպիսին են սեռական քրոմոսոմները, գոնադները, արտաքին ու ներքին սեռական օրգանները:

Male_Reproductive_OrgansԱրական սեռի պատկանող է համարվում այն անհատը, որն ունի արական սեռը բնութագրող առաջնային հատկանիշներ` արտաքին և ներքին արական սեռական օրգաններ: Արտաքին սեռական օրգաններն են առնանդամը և ամորձապարկը` փոշտը, որն արտաքինից պաշտպանում է նրա մեջ գտնվող զույգ ամորձիները: Արական սեռի ներքին սեռական օրգաններն են` ամորձիները, սերմնաբշտերը, սերմնածորանները և շագանակագեղձը: Ամորձին երն արական սեռական գեղձերն են, որտեղ առաջանում են արական սեռական բջիջները` սպերմատոզոիդները, և սեռական հորմոնները: Սերմնածորանները զույգ խողովակներ են, որոնց միջով շարժվում են սպերմատոզոիդները, իսկ սերմնաբշտերը և շագանակագեղձը արտադրում են սերմնահեղուկ, որը, միախառնվելով սպերմատոզոիդների հետ, առաջացնում է սերմը (սպերման):

Female_Reproductive_OrgansԻգական սեռի պատկանող համարվում է այն անհատը, որն ունի իգական սեռը բնութագրող առաջնային հատկանիշներ` արտաքին և ներքին իգական սեռական օրգաններ: Արտաքին սեռական օրգաններն են` կրծքերը, մազածածկույթով պատված ամոթույքը, մեծ և փոքր սեռական շուրթերը, ծլիկը (կլիտոր), որից ներքև գտնվում է միզածորանը, այնուհետև` հեշտոցամուտքը, որն աղջիկների մոտ հիմնականում ծածկված է լինում կուսաթաղանթով (hymen): Կուսաթաղանթի վրա կան անցքեր, որոնցով դուրս է գալիս դաշտանային արյունը: Կուսաթաղանթն ամբողջությամբ չի պատում հեշտոցամուտքը և կարող է լինել տարբեր ձևերի, չափսերի և հաստության: Գոյություն ունի տարածված թյուր պատկերացում, որ բժիշկը գենեկոլոգիական զննման արդյունքում կարող է ասել` կինը կույս է, թե ոչ: Իրականում կուսթաղանթի ամբողջականությունը կամ տեսքը չի կարող վկայել կնոջ սեռական կյանքի առկայության կամ բացակայության մասին, քանի որ կուսաթաղանթը կարող է վնասվել կամ պատռվել մանկության տարիքում տարբեր ֆիզիկական վարժությունների կամ ինչ-որ առարկաների օգտագործման արդյունքում: Իսկ որոշ կանաց մոտ այն կարող է ի ծնե մասնակի լինել կամ ընդհանրապես բացակայել: ginecology-healthtuts-Fallopian-TubesԿանանց միայն 0.03%-ն է ծնվում տեսանելի կուսաթաղանթով: Իգական սեռի ներքին սեռական օրգաններն են` ձվարանները, արգանդափողերը` ֆալոպյան փողերը, արգանդը և հեշտոցը: Ձվարաններն իգական սեռական գեղձերն են, որոնցում առաջանում են իգական սեռական բջիջները` ձվաբջիջները, և սեռական հորմոնները: Արգանդը տանձաձև մկանային օրգան է, որում զարգանում է սաղմը: Արգանդափողերը մկանային խողովակներ են, որոնցով անցնում են ձվաբջիջները և որտեղ տեղի է ունենում ձվաբջջի բեղմնավորումը` սպերմատոզոիդի միացումը ձվաբջջին: Յուրաքանչյուր 28 օրը մեկ անգամ ձվարաններից մեկում հասունանում է մեկ ձվաբջիջ: Մինչև հասունանալը ձվաբջիջը գտնվում է հատուկ բշտիկում` ֆոլիկուլում: Հասունացման ընթացքում ֆոլիկուլը լցվում է հեղուկով և տեղաշարժվում ձվարանի մակերեսային շերտ, այնուհետև` պատռվում է, և ձվաբջիջն ընկնում է արգանդափող ու շարժվում դեպի արգանդ: Եթե ձվաբջիջը բեղմնավորվում է, ապա առաջացած սաղմը կպչում է արգանդի պատին: Եթե այն չի բեղմնավորվում, ապա այն արգանդի լորձաթաղանթի հետ պոկվում է և հեռանում հեշտոցի միջով: Այս գործընթացը ուղեկցվում է քիչ քանակությամբ արյունահոսությամբ և կոչվում է դաշտան:

Անհատի սեռը միջին է համարվում, երբ անհատի ներքին և արտաքին սեռական օրգանները ո´չ հստակ արական են, ո´չ էլ` հստակ իգական: Միջին սեռ ունեցող անհատի մոտ հանդիպում են արական և իգական ներքին ու արտաքին սեռական օրգանների համակցություններ:

intersex_largeՄիջսեռականությունը բնության մեջ անվանվում է հերմաֆրոդիտություն: Անվանումը առաջացել է հին հունական աստծո` Հերմափրոդիտոսի անունից, որը Հերմեսի և Ափրոդիտեի որդին է: Մարդկանց դեպքում ընդունված է ասել ոչ թե հերմաֆրոդիտ, այլ` միջսեռական (ինտերսեքս): Միջսեռականության կամ միջին սեռի տարբեր տեսակներ կան, և երբեմն միջսեռականներին կամ երրորդ սեռի անձանց արտաքնապես անհնար է լինում տարբերել արական կամ իգական սեռի անհատներից: Այնուամենայնիվ, լինում են դեպքեր, երբ միջսեռականությունը տեսանելի է լինում նաև արտաքնապես: Լինում են նաև դեպքեր, երբ անհատն իր ողջ կյանքն ապրում է` կարծելով, որ կենսաբանորեն արական կամ իգական սեռի է, և միայն մահվանից ու դիահերձումից հետո է պարզվում, որ նա իրականում միջսեռական էր (որովհետև, օրինակ, բացի արտաքին արական սեռական օրգաններից, ուներ նաև ձվարաններ, ինչի մասին ինքը չգիտեր): Անհատը կարող է իմանալ սեփական միջսեռականության մասին նաև վաղ հասակում: Հաճախ միջսեռական անձանց ստիպում են հարմարվել սեռերի երկբևեռ մոդելին (միայն արական և իգական)` նրանց ենթարկելով վիրահատությունների, և հետագայում դաստիարակելով կա´մ որպես աղջիկ, կա´մ էլ որպես տղա: Այդ վիրահատությունները հաճախ խիստ բացասական դեր են թողնում անհատի վրա, ոմանք նույնիսկ իսպառ կորցնում են սեռական հաճույք ստանալու հնարավորությունը և ունակությունը: Ծնողներն էլ, բժիշկների խորհրդով, երեխայից գաղտնի են պահում այդ տեղեկությունը: Իրավունքի տեսակետից սա ոչ միայն ոտնձգություն է անհատի մարմնի նկատմամբ, որը նախ և առաջ պատկանում է հենց այդ անհատին, այլև մարդու սեռական և վերարտադրողական իրավունքների ոտնահարում է: Այստեղ կա նաև էթիկական խնդիր. ճի՞շտ է անհատից թաքցնել նրա հետ կապված այդ աստիճան կարևոր տեղեկությունը: Արդյոք դա երեխայի՞, թե՞ ծնողների շահերից է բխում:

Շատ մշակույթներում ընդունված է սեռերի գոյության «երկբևեռ» վարկածը` կա միայն իգական և առական սեռ: Այս վարկածի գոյության պատճառը, ի թիվս այլ գործոնների, միջսեռական անձանց տեսանելիության պակասն է: Այնուամենայնիվ, մարդկային սեռերի և սեռականության «երկբևեռ» մոտեցումից բացի աշխարհի տարբեր մշակույթներում առկա են նաև առավել հանդուրժող, բազմազանություն ընդունող և ներառողական այլ` «բազմաբևեռ» մոտեցումներ, որտեղ դուալիզմը չէ (բարի-չար, ճիշտ-սխալ, լավ-վատ, տղամարդ-կին, սև-սպիտակ և այլն), որ ողջունվում է: Որոշ մշակույթներ ընդունում են, որ իգական և արական սեռերից բացի աշխարհում կան նաև այլ սեռ ունեցող անհատներ, ինչը երբեմն արտացոլվում է այդ մշակույթի առասպելաբանության, դիցաբանության և կրոնի մեջ: Որոշ երկրներում (օրինակ, Հնդկաստանում) պաշտոնական փաստաթղթերում «արական» և «իգական» սեռեր նշելուց բացի կա նաև «այլ» սեռ նշելու հնարավորությունը:

Բացի կենսաբանական սեռից մարդիկ ունեն նաև հետևյալ սեռերը.

  1. Քրոմոսոմային կամ գենետիկական սեռ, որը որոշվում է քրոմոսոմների կազմով: Մարդու, ինչպես նաև որոշ կենդանիների դեպքում, սեռը որոշվում է հատուկ տեսակի քրոմոսոմներով` սեռական քրմոսոմներով. X-իգական քրոմոսոմ, Y-արական քրոմոսոմ, XY քրոմոսոմային կազմ (արական սեռ), XX քրոմոսոմային կազմ (իգական սեռ): Միջսեռական մարդկանց մոտ հանդիպում են XXY և XO քրոմոսոմային կազմեր, սակայն ոչ բոլոր միջսեռականները (ինտերսեքս) ունեն վերոնշյալ քրոմոսոմային կազմերը:
  2. Հորմոնալ սեռ, որը որոշվում է մարմնի կողմից արտադրվող հորմոններով. էստրոգենները բնորոշ են իգական սեռին, անդրոգենները` արականին, որոնք էլ հետագայում սահմանում են անհատի երկրորդային սեռային հատկանիշները, օրինակ` ցածր և թավ ձայնը տղաների մոտ, կրծքի մեծացում և դաշտան աղջիկների մոտ, ինչպես նաև` ցայլքի շրջանում մազերի աճ երկու սեռերի մոտ էլ և այլ փոփոխություններ: Չնայած արական և իգական սեռերն էլ ունենում են և´ անդրոգեններ, և´ էստրոգեններ, սակայն դրանց քանակությունը տատանվում է, և քանակը որոշիչ է լինում: Էստրոգենի մեծ քանակության շնորհիվ է, որ աղջիկների դեմքին մազածածկույթ չի առաջանում, իսկ մաշկն ավելի հարթ է լինում: Եվ անդրոգենների մեծ քանակությունն է տղաների մոտ, որ նրանց դարձնում է ավելի առնական: Լինում է նաև, որ արական սեռի անհատների մոտ ավելի շատ է լինում էստրոգեն, և նրանք ավելի կանացի տեսք են ունենում, իսկ աղջիկների մոտ ավելի շատ են լինում անդրոգեններ և նրանք առավել առնական տեսք են ունենում:
  3. Պրենատալ սեռ, որը բժշկի կողմից կնոջ հղիության ժամանակ պտղին տրվող կամ ակնկալվող սեռն է:
  4. Ծննդյան սեռ, որը տրվում է նորածնին մանկաբարձուհու կամ մանկաբարձի կողմից:
  5. Մորֆոլոգիական սեռ, որը որոշվում է անհատի արտաքին սեռական օրգանների հիման վրա:
  6. Գոնադային սեռ, որը որոշվում է մարդու սեռական գեղձերի առկայությամբ. իգականի դեպքում ձվարաններն են, իսկ արականի դեպքում` սերմնարանները: Միջսեռական մարդկանց մոտ հնարավոր է երկու սեռական գեղձերի միաժամանակյա կամ միջանկյալ տարբերակների առկայությունը:
  7. Գամետային սեռ, որը որոշվում է սեռական վերարտադրության համար մարմնի կողմից արտադրվող միավորների` գամետների միջոցով. արական սեռական օրգանները արտադրում են սերմնաբջիջ կամ սպերմատոզոիդ, իգականները` ձվաբջիջ:
  8. Անձնագրային կամ քաղաքացիական սեռ, որը կնքված է անհատի անձնագրում:
  9. Հոգեբանական սեռ, որը հիմնված է անհատի սեռային ինքնության վրա:

Վերոնշյալ սեռերը սովորաբար համապատասխանում են միմյանց, սակայն կարող են նաև չհամապատասխանել կամ որոշ դեպքերում փոփոխվել: